NHỌC NHẰN TÌM TƯ LIỆU CŨ
Những kỷ niệm trong quá trình biên soạn bài viết về 60 năm đóng góp của chư Tăng Việt Nam trong Hội Đồng Tăng Già Thế Giới
Có những công việc tưởng chừng rất đơn giản, nhưng khi bắt tay thực hiện mới thấy biết bao khó khăn, vất vả. Đặc biệt là công việc tìm kiếm, sưu tầm và đối chiếu những tư liệu lịch sử đã trải qua nhiều thập niên. Một tấm hình cũ, một dòng ghi chú, một ngày tháng, một tên người, đôi khi phải mất nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày mới có thể tìm lại được.
Trong những ngày vừa qua, khi chuẩn bị bài viết về 60 năm đóng góp của chư Tăng Việt Nam trong Hội Đồng Tăng Già Thế Giới (World Buddhist Sangha Council – WBSC), tôi đã có dịp cảm nhận sâu sắc hơn những nhọc nhằn của công việc sưu tầm tư liệu lịch sử Phật giáo.
Sáu mươi năm là một chặng đường dài. Biết bao sự kiện đã diễn ra, biết bao bậc Tôn túc đã góp công xây dựng, vun bồi tình đoàn kết giữa các truyền thống Phật giáo trên thế giới. Có những vị đã viên tịch từ lâu, có những nhân chứng lịch sử nay đã bước vào tuổi cao niên. Những hình ảnh, tài liệu và ký ức của một thời dần trở nên quý giá, nhưng cũng ngày càng khó tìm kiếm.
Trong quá trình biên soạn, tôi cố gắng sưu tầm hình ảnh của những vị Tôn túc Việt Nam từng có những đóng góp cho Hội Đồng Tăng Già Thế Giới, để bài viết không chỉ có phần chữ nghĩa mà còn có những hình ảnh minh họa xác thực, giúp thế hệ sau nhận diện được chân dung và công hạnh của các bậc tiền bối.
Thế nhưng, khi rà soát lại những hình ảnh đã thu thập, tôi chợt nhận ra một thiếu sót đáng tiếc: chưa có được tấm hình thích hợp của Hòa thượng Thích Minh Lễ.
Đây là điều khiến tôi băn khoăn, bởi khi viết về lịch sử đóng góp của chư Tăng Việt Nam trong một tổ chức Phật giáo quốc tế, việc ghi nhận đầy đủ hình ảnh các bậc Tôn túc là một phần quan trọng của công tác lưu trữ.
Tôi bắt đầu tìm kiếm trong những nguồn tư liệu quen thuộc, xem lại những hình ảnh cũ và những tài liệu có liên quan, nhưng vẫn chưa tìm được tấm hình ưng ý.
Cuối cùng, tôi nghĩ đến Hòa thượng Thích Như Điển, bậc Tôn túc mà tôi biết có nhiều kinh nghiệm, nhiều mối liên hệ và đặc biệt là một kho ký ức phong phú về lịch sử Phật giáo Việt Nam tại hải ngoại. Hơn nữa, tôi nhớ Hòa thượng từng viết ba bài nghiên cứu, hiện được lưu trữ trên Trang Nhà Quảng Đức, trong đó có đề cập đến Hòa thượng Thích Minh Lễ, gồm: “Lịch sử Phật giáo Việt Nam Hải ngoại”; “Câu Chuyện Ngàn Năm” và “Phật giáo Việt Nam tại Âu Châu” . Trong những bài viết ấy, Hòa thượng Như Điển có nhắc đến quá trình du học tại Nhật Bản của Hòa thượng Minh Lễ, cũng như Chùa Tịnh Tâm do Ngài khai sáng tại Âu Châu. Tuy nhiên, cả ba bài viết đều chỉ có phần văn bản, không kèm theo một tấm hình nào của Hòa thượng Minh Lễ. Chính vì vậy, tôi nghĩ rằng Hòa thượng Thích Như Điển là người có thể giúp tôi tìm lại những hình ảnh quý báu của vị Tôn túc này.
Tôi liền gọi điện thoại viễn liên đến Hòa thượng, trình bày công việc mình đang thực hiện và kính nhờ Ngài giúp tìm lại hình ảnh của Hòa thượng Thích Minh Lễ.
Tôi nghĩ rằng nếu có ai còn lưu giữ được những hình ảnh quý giá ấy, thì Hòa thượng Thích Như Điển là một trong những người có thể giúp tôi.
Và quả thật, sự tận tình của Ngài đã khiến tôi vô cùng cảm động.
Không lâu sau, tôi nhận được email của Hòa thượng. Ngài cho biết đã nhờ đệ tử của mình là Thượng tọa Thích Hạnh Luận tìm lại những thước phim cũ, trong đó có một số hình ảnh của Hòa thượng Thích Minh Lễ, đặc biệt là những hình ảnh ghi lại sự kiện Đức Đạt Lai Lạt Ma quang lâm Chùa Viên Giác ngày 18 tháng 6 năm 1995.
Hòa thượng viết: “TT Nguyên Tạng! Trong video này có hình của HT Minh Lễ; người mang kính cận, đi gần Đức Đạt Lai Lạt Ma và tôi; người có cầm dải khăn trắng lúc rước Ngài vào Chánh Điện Chùa Viên Giác ngày 18.6.1995.”
Hòa thượng gửi kèm hai đường dẫn video để tôi tham khảo:
Chỉ một lời nhắn ngắn ngủi, nhưng đã mở ra cả một khung cảnh lịch sử đáng nhớ.
Tôi hình dung lại không khí trang nghiêm của ngày Đức Đạt Lai Lạt Ma đến thăm Chùa Viên Giác, trong sự cung nghinh của chư Tôn đức và đông đảo Phật tử. Giữa những hình ảnh của buổi lễ ấy, có bóng dáng Hòa thượng Thích Minh Lễ, một vị Tăng sĩ Việt Nam hiện diện trong sinh hoạt giao lưu Phật giáo quốc tế.
Điều đáng quý là Hòa thượng Thích Như Điển không chỉ gửi tư liệu mà còn chỉ dẫn rất cụ thể để tôi có thể nhận diện Hòa thượng Minh Lễ trong những thước phim cũ: người mang kính cận, đi gần Đức Đạt Lai Lạt Ma và Hòa thượng Như Điển, tay cầm dải khăn trắng trong đoàn cung nghinh.
Những chi tiết tưởng chừng nhỏ nhặt ấy lại vô cùng quan trọng đối với người làm công việc sưu tầm lịch sử.
Bởi trong một tấm hình tập thể cách đây hơn ba mươi năm, nếu không có người từng trực tiếp tham dự sự kiện xác nhận, thật khó biết chính xác ai là ai.
Một tấm hình có thể còn đó, nhưng nếu không còn người nhận diện, không biết thời gian, địa điểm và hoàn cảnh chụp, thì giá trị tư liệu lịch sử của nó sẽ bị giảm đi rất nhiều.
Nhận được hai đường dẫn, tôi lập tức mở ra xem, căng mắt theo dõi từng khung hình, cố tìm cho được hình ảnh Hòa thượng Thích Minh Lễ. Thế nhưng, những thước phim chuyển cảnh khá nhanh, hình ảnh lại mờ nhòe, không đủ rõ nét để có thể chụp lại một tấm chân dung sử dụng cho bài viết.
Loay hoay mãi vẫn không tìm được tấm hình nào ưng ý, tôi đành gọi điện thoại lần thứ hai đến Hòa thượng Thích Như Điển, trình bày những khó khăn khi xem hai video và thưa rằng mình vẫn chưa thể trích xuất được một hình ảnh rõ nét của Hòa thượng Minh Lễ.
Nghe tôi trình bày, Hòa thượng ân cần bảo: “Thôi, Thầy ráng chờ thêm. Con tôi sẽ xuống thư viện, lục tìm trong đống album hình cũ vậy.”
Tôi ngồi niệm Phật trong lúc chờ đợi. Rồi đến giờ chỉ tịnh, tôi đành đi nghỉ. Nào ngờ, đến 2 giờ sáng, tôi chợt giật mình thức giấc khi nhận được tin nhắn của Hòa thượng Thích Như Điển gửi qua Viber: “Thầy Nguyên Tạng ơi! Ông cháu chúng tôi tìm 3 tiếng đồng hồ mới có được mấy tấm hình nầy có HT Minh Lễ. Xin Thầy tùy nghi chọn lựa. Nếu cái nào được, Thầy cứ dùng.”
Đọc đến đây, tôi thật sự cảm động.
Ba tiếng đồng hồ! Ba tiếng đồng hồ chỉ để tìm lại vài tấm hình cũ!
Hòa thượng Thích Như Điển tại thư viện Chùa Viên Giác, Hannover, Đức Quốc, trong lúc tận tình lục tìm những hình ảnh tư liệu cũ của cố Hòa thượng Thích Minh Lễ, nhằm giúp Thượng tọa Thích Nguyên Tạng hoàn chỉnh bài viết về lịch sử 60 năm đóng góp của chư Tăng Việt Nam trong Hội Đồng Tăng Già Thế Giới (WBSC), tháng 10 năm 2026.
Tôi vội mở tin nhắn và vô cùng xúc động khi nhận được bốn tấm hình tư liệu cũ vô cùng quý báu do Hòa thượng gửi đến. Đặc biệt, trong số đó có những hình ảnh ghi lại lễ đặt đá xây dựng chùa, với sự hiện diện của ba bậc Tôn túc: Hòa thượng Thích Thiền Định, Hòa thượng Thích Minh Lễ và Hòa thượng Thích Minh Giác. Những tấm hình đã trải qua hơn bốn mươi năm ấy không chỉ giúp tôi tìm lại chân dung Hòa thượng Minh Lễ, mà còn lưu giữ những khoảnh khắc lịch sử đáng trân trọng của Phật giáo Việt Nam tại hải ngoại.
Đối với người ngoài cuộc, có thể đó chỉ là mấy tấm ảnh đã phai màu theo thời gian. Nhưng đối với người đang cố gắng gìn giữ lịch sử Phật giáo, những tấm hình ấy là những chứng tích vô cùng quý báu.
Tôi hình dung Hòa thượng cùng các đệ tử kiên nhẫn lật giở từng tập ảnh cũ, xem xét từng tấm hình, đối chiếu từng khuôn mặt, từng sự kiện, chỉ với mong muốn giúp một người hậu học có thêm tư liệu để hoàn chỉnh bài viết.
Ở tuổi cao, lẽ ra Hòa thượng có thể dành thời gian nghỉ ngơi, nhưng khi nghe tôi nhờ tìm hình ảnh của một vị Tôn túc, Ngài vẫn tận tình giúp đỡ.
Điều đó khiến tôi càng thấm thía tình đạo vị giữa những người cùng chung tâm nguyện gìn giữ lịch sử và truyền thống Phật giáo Việt Nam.
Hòa thượng còn ân cần gợi ý: “Theo tôi nghĩ cái hình Ông Ngài phát biểu trước microphone và phía sau là Thị Chơn Ngô Ngọc Diệp. Nếu Thầy thấy được thì cho cắt hình nầy ra chắc cũng không tệ lắm. Vì đây là những hình chụp từ năm 1984.”
Như vậy, ngoài những hình ảnh liên quan đến chuyến viếng thăm Chùa Viên Giác năm 1995 của Đức Đạt Lai Lạt Ma, Hòa thượng còn tìm được những hình ảnh cũ hơn, được chụp từ năm 1984, trong đó có hình Hòa thượng Thích Minh Lễ đang phát biểu trước máy vi âm, phía sau là ông Thị Chơn Ngô Ngọc Diệp (là 1 trong 100 đệ tử quy y đầu tiên của HT Như Điển), theo lời nhận diện của Hòa thượng Như Điển.
Tính đến năm 2026, những tấm hình ấy đã trải qua hơn bốn mươi năm.
Nhận được những tấm hình quý báu, tôi liền ngồi dậy, mở máy tính tiếp tục làm việc. Tôi nhờ ChatGPT hỗ trợ cắt ghép, chỉnh sửa và làm rõ nét chân dung Hòa thượng Thích Minh Lễ để sử dụng trong bài viết. Thế nhưng, khi chuẩn bị hoàn tất phần hình ảnh, tôi chợt phát hiện mình vẫn còn thiếu một chi tiết quan trọng: năm sinh và năm viên tịch của Hòa thượng Thích Minh Lễ.
Tôi lại bấm điện thoại gọi cho Hòa thượng Thích Như Điển lần thứ ba để thỉnh hỏi. Điện thoại đổ chuông nhưng không thấy Ngài trả lời. Nhìn đồng hồ, tôi mới chợt nhớ ra rằng bên Hannover, Đức Quốc, lúc ấy đã hơn 10 giờ đêm…
Có lẽ sau ba tiếng đồng hồ nhọc nhằn lục tìm những tập ảnh cũ, Hòa thượng đã nghỉ ngơi rồi.
Và đây là thành quả hiện tại sau 24 tiếng đồng hồ miệt mài tìm kiếm, sưu tầm và chỉnh sửa tư liệu, với sự tận tình giúp đỡ của Hòa thượng Thích Như Điển cùng những nỗ lực của bản thân tôi: một bức chân dung Hòa thượng Thích Minh Lễ đã được phục chế, chỉnh sửa và trình bày tương đối hoàn chỉnh.
Tuy nhiên, vẫn còn một chi tiết quan trọng chưa thể bổ sung: năm sinh và năm viên tịch của Hòa thượng. Vì chưa có tư liệu xác thực, tôi đành tạm để trống hai mốc thời gian ấy, chờ ngày tìm được thông tin chính xác để hoàn tất bức chân dung lịch sử này.
Hình ảnh chân dung cố Hòa thượng Thích Minh Lễ sau khi được sưu tầm, phục chế và hoàn chỉnh, đã chính thức được đưa vào bài viết “60 năm đóng góp của chư Tăng Việt Nam trong Hội Đồng Tăng Già Thế Giới (World Buddhist Sangha Council – WBSC)”, góp phần lưu giữ những tư liệu lịch sử quý báu của Phật giáo Việt Nam tại hải ngoại. (mời xem bài này)
GÌN GIỮ TƯ LIỆU HÔM NAY – LƯU TRUYỀN LỊCH SỬ MAI SAU
Bốn mươi hai năm là một khoảng thời gian không ngắn. Những tấm hình chụp từ năm 1984, trải qua bao lần di chuyển, cất giữ, khó tránh khỏi phai màu, mờ nhòe hoặc hư hỏng. Thế nhưng, chính những tấm hình cũ ấy lại chứa đựng những giá trị lịch sử mà không một hình ảnh mới nào có thể thay thế được.
Từ những tư liệu Hòa thượng Thích Như Điển gửi đến, tôi chọn tấm hình Hòa thượng Thích Minh Lễ đang phát biểu trước máy vi âm để phục chế chân dung, làm rõ nét và thiết kế lại phần nền cho trang trọng. Tuy nhiên, tôi vẫn giữ nguyên hình ảnh gốc, bởi hình ảnh nguyên thủy mới chính là chứng tích lịch sử, còn hình ảnh phục chế chỉ nhằm phục vụ việc giới thiệu và phổ biến.
Qua câu chuyện nhọc nhằn tìm kiếm một tấm hình cũ, tôi càng thấm thía rằng công việc gìn giữ lịch sử Phật giáo không phải là trách nhiệm của riêng một người. Nếu không có sự tận tình của Hòa thượng Thích Như Điển cùng người cháu đã dành ba tiếng đồng hồ lục tìm những tập ảnh cũ, có lẽ tôi vẫn chưa tìm được chân dung Hòa thượng Thích Minh Lễ để bổ sung vào bài viết về 60 năm đóng góp của chư Tăng Việt Nam trong Hội Đồng Tăng Già Thế Giới.
Nhân câu chuyện này, tôi xin mạo muội có một lời đề nghị chân thành đến chư Tôn đức Tăng Ni và quý đồng hương Phật tử gần xa: Xin hãy dành chút thời gian ghi chép, sưu tầm và lưu giữ những tư liệu liên quan đến lịch sử của Thầy Tổ, chùa viện và những sinh hoạt Phật sự mà mình từng chứng kiến hoặc tham dự.
Việc ghi chép ấy không cần phải là một bài văn hay, một công trình nghiên cứu hoặc một tác phẩm có giá trị văn chương. Chỉ cần viết lại những gì mình biết, những gì mình thấy, những gì mình còn nhớ, một cách đơn giản, chân thật và chính xác là đã vô cùng quý báu. Một ngày tháng, một địa điểm, một tên người, một sự kiện, một tấm hình cũ kèm vài dòng chú thích cũng có thể trở thành tư liệu lịch sử quan trọng cho các thế hệ mai sau.
Sau khi ghi chép, kính mong chư Tôn đức và quý Phật tử hoan hỷ gửi những tư liệu ấy về Ban Biên Tập Trang Nhà Quảng Đức, quangduc@quangduc.com để chúng tôi có cơ hội biên tập, số hóa và đưa lên mạng Internet, góp phần lưu trữ lâu dài, giúp mọi người có thể tìm đọc và tham khảo khi cần thiết.
Tôi muốn nhấn mạnh một điều mà đôi khi chúng ta ít để ý: Tất cả những tư liệu mà ngày nay chúng ta tìm thấy qua Google, ChatGPT hay các công cụ tìm kiếm trên Internet đều phải bắt đầu từ công sức của những con người cụ thể. Phải có ai đó chịu khó ghi chép, đánh máy, sưu tầm, biên tập và đưa tài liệu lên một trang mạng, một thư viện điện tử hoặc một kho lưu trữ thì sau này người khác mới có cơ hội tìm thấy.
Không có tư liệu nào tự nhiên xuất hiện trên Internet. Nếu không có người bắt đầu ghi chép và lưu trữ hôm nay, thì ngày mai Google cũng không có gì để tìm, ChatGPT cũng không có nguồn tư liệu ấy để tham khảo.
Vì vậy, xin đừng nghĩ rằng những điều mình biết là quá nhỏ bé, không đáng ghi lại. Đôi khi một vài dòng ghi chép giản dị của chúng ta hôm nay lại chính là chiếc chìa khóa giúp thế hệ sau tìm hiểu và xác minh một sự kiện lịch sử cách đây hàng chục năm.
Mỗi người góp một tấm hình, một trang tài liệu, một câu chuyện cũ, một dòng ghi chép, chính là góp một bàn tay gìn giữ lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Sau cùng, chúng con xin thành kính đảnh lễ và tri ân Hòa thượng Thích Như Điển, cùng Thượng tọa Thích Hạnh Luận và những người đã tận tình giúp đỡ trong việc tìm kiếm tư liệu quý báu này.
Những tấm hình cũ có thể phai màu theo năm tháng, nhưng tình đạo vị, công sức và tấm lòng của những người gìn giữ lịch sử sẽ mãi là những giá trị đáng trân quý.
Nam Mô Công Đức Lâm Bồ Tát Ma Ha Tát.
Thích Nguyên Tạng
Ghi nhanh sáng sớm 12/10/2026